1000 μέτρα χειμάρρου

Περιοχή επέμβασης


1939


2007


20XX

Η ανάδυση του Ιλισού - Η κατάδυση στον Ιλισό

Δύο από τα πολυτιμότερα αγαθά του 21ου αιώνα θα είναι το νερό και ο ελεύθερος χρόνος. Ο τρόπος που διαχειρίζεται τα δύο συγκεκριμένα αγαθά η Αθήνα προκαλεί ανησυχίες για το μέλλον:

Το φυσικό δίκτυο ύδρευσης και απορροής των υδάτων της Αττικής έχει καταστραφεί. Η Αθήνα αφού «στράγγιξε» τις λιγοστές φυσικές πηγές της, καταναλώνει αλόγιστα τα φυσικά αποθέματα υδάτων της Στερεάς Ελλάδας. Το βρόχινο νερό, αντί να χρησιμοποιηθεί για τις ανάγκες της πόλης και να αναδειχθεί μέσα από τις διαμορφώσεις του δημόσιου χώρου, αντιμετωπίζεται ως αίτιο πρόκλησης φυσικών καταστροφών.

Οι λιγοστοί ελεύθεροι χώροι της πόλης είναι κατακερματισμένοι, δυσπρόσιτοι και ελάχιστα ελκυστικοί. Ο ελεύθερος χρόνος των αθηναίων αφιερώνεται στα νέα μεγάλα συγκροτήματα κατανάλωσης και αναψυχής όπου η πρόσβαση γίνεται μόνο με το αυτοκίνητο. Η δημιουργία νέων δρόμων οδηγεί στην κατασκευή περισσότερων εμπορικών κέντρων και multiplex, στην προσέλκυση περισσότερων καταναλωτών, στην κυκλοφορία περισσότερων οχημάτων, στην κυκλοφοριακή συμφόρηση και τελικά στη σπατάλη του ελεύθερου χρόνου των κατοίκων μέσα στο αυτοκίνητο.

Το κάλυμμα των ρεμάτων της Αττικής ήταν ένα ιστορικό λάθος που δεν μπορεί να επανορθωθεί με τους όρους του παρελθόντος. Το τοπίο της Αττικής δεν είναι αυτό που ήταν πριν από 70 χρόνια. Οι απαιτήσεις της πόλης έχουν αλλάξει. Το ίδιο όμως και οι δυνατότητες της τεχνολογίας. Τα υφιστάμενα δίκτυα αποχέτευσης εφαρμόζουν τεχνολογικές γνώσεις του 1930. Το αυτοκίνητο αποτελεί μια παρωχημένη έκφραση νεωτερικότητας του προηγούμενου αιώνα. Η εξέλιξη της πόλης προϋποθέτει τον απεγκλωβισμό από τα τεχνολογικά και αισθητικά πρότυπα της πρώιμης νεωτερικότητας.

Ο Ιλισός αποτελεί μια αφορμή για ένα σενάριο που μπορεί να προσφέρει στην πόλη νέες δυνατότητες:

Η κατάδυση στον Ιλισό: Αντιμετωπίζουμε το δίκτυο ρεμάτων του Ιλισού ως ένα μέσο σύνδεσης των κατακερματισμένων δημόσιων χώρων και των υπολειμμάτων φυσικού τοπίου. Μέσα στην ανοικτή κοίτη του Ιλισού διαμορφώνονται νέοι χώροι κίνησης πεζών σε διαφορετικές στάθμες. Δημιουργείται ένα μεγάλο δίκτυο σύνδεσης του Υμηττού με το νέο πάρκο στο Γουδί, την Πολυτεχνειούπολη, τα μικρά πάρκα των Ιλισίων, τον Εθνικό Κήπο, τον Αρδηττό και το Φιξ. Η κυκλοφορία των οχημάτων περιορίζεται στο ελάχιστο. Όπου αυτό δεν είναι εφικτό ο αυτοκινητόδρομος υπογειοποιείται. Δίπλα από την κοίτη διέρχεται μια νέα γραμμή του τραμ.

Η ανάδυση του Ιλισού: Αντιμετωπίζουμε τον Ιλισό ως ένα ανοικτό δίκτυο συγκέντρωσης, απορροής και καθαρισμού των βρόχινων υδάτων. Η στάθμη του δικτύου μεταβάλλεται έντονα κατά τη διάρκεια του χρόνου. Κατά μήκος της κοίτης αναπτύσσεται ένα δίκτυο πλατωμάτων, κήπων και δημόσιων δωματίων. Το καλοκαίρι το δίκτυο είναι «στεγνό» και φιλοξενεί εφήμερες δραστηριότητες. Κατά τους χειμερινούς μήνες η στάθμη των υδάτων ανεβαίνει, οι δυνατότητες της κυκλοφορίας περιορίζονται και κάποιες στιγμές χάνονται τελείως. Η πόλη αποκτά ξανά κυκλική αντίληψη του χρόνου. Η συζήτηση για τον καιρό λαμβάνει διαφορετικό νόημα.

Στις τομές που παρατίθενται διερευνώνται διαφορετικές δυνατότητες διαμόρφωσης της νέας κοίτης. Οι παράμετροι που λαμβάνονται υπόψη είναι: το πλάτος του δρόμου (το οποίο αναγράφεται αριστερά) και το ύψος της στάθμης των υδάτων (το οποίο αναγράφεται δεξιά).

Η αρχιτεκτονική ερμηνεία του χειμάρρου: Σκέψεις και σημειώσεις

Σε αυτό το post θα παραθέσουμε ορισμένες από τις σημειώσεις μας σχετικά με τις δυνατότητες σχεδιασμού που προσφέρει η ανάδυση ενός καλυμμένου ρέματος στην επιφάνεια της πόλης. Έχουμε από την αρχή τονίσει ότι η κύρια ιδιαιτερότητα της Αθήνας, σε σχέση με τις περισσότερες ευρωπαϊκές πόλεις που διαθέτουν ποτάμια, είναι η ύπαρξη ενός σύνθετου δικτύου χειμάρρων. Βασική διαφορά του χειμάρρου από το ποτάμι είναι η έντονη μεταβολή του στον χρόνο. Πριν από μερικές εβδομάδες είχαμε προσδιορίσει τους δύο βασικούς στόχους της μελέτης μας: η πρώτη είναι η αποκατάσταση των χώρων της κοίτης του Ιλισού ως ενός «νέου δικτύου δημόσιων χώρων» ενώ η δεύτερη αφορά το ενδιαφέρον μας για μια «αρχιτεκτονική ερμηνεία του χειμάρρου». Θα σταθούμε σήμερα κυρίως στο δεύτερο ζήτημα παραθέτοντας στοιχεία από την αρχιτεκτονική βιβλιογραφία αλλά και τις εμπειρίες ορισμένων πόλεων.

1. Carlo Scarpa, Fondazione Querini-Stampalia, Βενετία, 1961-1963

Το πιο γνωστό παράδειγμα αρχιτεκτονικού έργου το οποίο έχει αφομοιώσει στο σχεδιασμό του ένα δυναμικό σύστημα μεταβολής των υδάτων δεν είναι άλλο από το Querini Stampalia του Carlo Scarpa. Το εσωτερικό ενός βενετσιάνικου palazzo μεταβάλλεται τις ώρες της βενετσιάνικης πλημμυρίδας όταν το νερό εισρέει στο κτήριο και γεμίζει τα περιμετρικά μικρά κανάλια γύρω από τους τοίχους του ισογείου. Το κτήριο έχει διαμορφωθεί με τρόπο τέτοιο ώστε να αλληλεπιδρά με το νερό και να αναδεικνύει το φυσικό φαινόμενο της πλημμυρίδας. Η Βενετία είναι μία πόλη εντελώς επίπεδη όπου η μεταβολή της στάθμης του νερού για ελάχιστα μέτρα προσφέρει τη δυνατότητα μιας τελείως διαφορετικής αντίληψης του χώρου και βέβαια γεννάει και πάρα πολλά προβλήματα. Τι θα γινόταν άραγε αν η ίδια ιδέα εφαρμοζόταν σε έναν χώρο όπου η μεταβολή της στάθμης του νερού θα ήταν πολύ πιο έντονη; Αν αντί για μικρά κανάλια υπήρχαν ολόκληρα δωμάτια διαμορφωμένα με τρόπο τέτοιο ώστε να μπορούν να πλημμυρίσουν;

2. Jože Plečnik, Tromostovje (Οι τρεις γέφυρες), Λουμπλιάνα, 1929

Αναζητώντας παραδείγματα διαμόρφωσης παραποτάμιων χώρων σε διαφορετικά επίπεδα σταθήκαμε στην Λουμπλιάνα. Η Λουμπλιάνα είναι μια πόλη που οφείλει την αρχιτεκτονική της ταυτότητα σε έναν άνθρωπο, τον Jože Plečnik. Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά έργα του Plečnik είναι το Tromostovje. Πρόκειται για μια σύνθεση τριών γεφυρών κάτω από τις οποίες βρίσκεται –στο επίπεδο του ποταμού- μια ψαραγορά. Παρόμοια ιδέα ακολούθησε πολύ πιο πρόσφατα -στη γνωστή του πρόταση για έναν εκθεσιακό χώρο αφιερωμένο στον Michelangelo Pistoletto- ο Χρήστος Παπούλιας. Ο Παπούλιας πρότεινε έναν νέο τύπο μουσείου –τα Αστικά Δωμάτια όπως τα ονομάζει- σε μια ενδιάμεση στάθμη ανάμεσα στην πόλη και το ποτάμι. Πρόκειται για έναν εκθεσιακό χώρο, αλλά ταυτόχρονα και για ένα δημόσιο πέρασμα, άρρηκτα ενσωματωμένο στην ιδιόμορφη αστική σκηνογραφία του Plečnik.

3. Χρήστος Παπούλιας, Αστικά δωμάτια, Λουμπλιάνα, 1995

Η Λουμπλιάνα μας προσφέρει ορισμένες ιδέες για την αξιοποίηση της κοίτης του ποταμού ως δημόσιου χώρου σε διαφορετικές στάθμες. Στη συγκεκριμένη, βέβαια, πόλη το ποτάμι δεν πλημμυρίζει. Είναι όμως η πλημμύρα η μόνη δυνατότητα μεταβολής του δημόσιου χώρου ενός ποταμού; Τα τελευταία χρόνια σε αρκετές ευρωπαϊκές πόλεις έχουν εμφανιστεί ορισμένες ιδιαίτερα τολμηρές ιδέες εφήμερης μεταβολής του δημόσιου χαρακτήρα παραποτάμιων χώρων. Πολλές μάλιστα από αυτές έχουν συναντήσει και μεγάλη επιτυχία. Θα αναφερθούμε εδώ στο «Paris-Plage», την τεχνητή παραλία που φτιάχνεται κάθε καλοκαίρι στον Σηκουάνα μεταφέροντας τρεις χιλιάδες τόνους άμμου ή στην Badeschiff, την πισίνα που εγκαθίσταται στον ποταμό Spree του Βερολίνου και δημιουργεί κάθε καλοκαίρι έναν σημαντικό δημόσιο χώρο της πόλης.

4. Badeschiff, πισίνα στον ποταμό Spree στο Βερολίνο, 2006

Τα ποτάμια, λοιπόν, των ευρωπαϊκών πόλεων εξελίσσονται σε βασικούς υποδοχείς ευρηματικών εφήμερων εγκαταστάσεων, οι οποίες μεταβάλλουν θεαματικά τη δημόσια ζωή της πόλης κατά τους θερινούς μήνες. Συνειρμικά, ίσως, σε αυτό το σημείο μας ήλθε στο μυαλό και η θαυμάσια παλιά πρόταση του Ηλία Ζέγγελη για την οργάνωση ενός θαλάσσιου πάρκου αναψυχής στο Αργοστόλι. Ο κόλπος του Κούταβου διαμορφωνόταν ως μία θαλάσσια πλατεία όπου τα περιμετρικά κτήρια υποστήριζαν ένα σύνολο δραστηριοτήτων αναψυχής. Όχι στο έδαφος, αλλά μέσα στο νερό.

5. OMA / Ηλίας Ζέγγελης, Ηλίας Βενέρης, Σταύρος Αλιφέρης, Μελέτη για τον κόλπο του Κούταβου, Αργοστόλι, 1985

Ολοκληρώνοντας αυτό το post των σκόρπιων σκέψεων προσδιορίζουμε δύο δυνατότητες δυναμικής μεταβολής των δημόσιων χώρων γύρω από έναν χείμαρρο: Η πρώτη αφορά το ίδιο το φαινόμενο της πλημμύρας και τη δυνατότητα ενσωμάτωσης του στον σχεδιασμό μέσα από τη διαμόρφωση χώρων ειδικά μελετημένων ώστε να μπορούν ανώδυνα να πλημμυρίσουν. Η δεύτερη αφορά την προγραμματική οργάνωση του χώρου ειδικά κατά τις ημέρες ξηρασίας όταν η επιφάνεια του δημόσιου χώρου αυξάνεται σημαντικά και προσφέρει τη δυνατότητα φιλοξενίας εφήμερων εγκαταστάσεων.

Learning from Seoul

Για περισσότερα από 600 χρόνια, ο χείμαρρος Cheonggyecheon διέσχιζε το κέντρο της πόλης της Σεούλ, αποτελώντας χώρο παιγνιδιού, ψαρέματος ή ακόμη και πλύσης ρούχων. Στις αρχές του 20ου αιώνα η Σεούλ αντιμετώπισε σοβαρά προβλήματα από πλημμύρες, ενώ με την ανάπτυξη της πόλης τα νερά του χειμάρρου άρχισαν να μολύνονται. Τα προβλήματα αντιμετωπίστηκαν με μια σειρά αντιπλημμυρικών έργων τα οποία προέβλεπαν την κάλυψη του χειμάρρου. Το τέλος του Cheonggyecheon γράφτηκε κατά τη δεκαετία του 1970 όταν επάνω από την καλυμμένη κοίτη κατασκευάστηκε ένας υπερυψωμένος αυτοκινητόδρομος ταχείας κυκλοφορίας.

1 Αεροφωτογραφία του αυτοκινητοδρόμου, 2003

2 Άποψη του αυτοκινητοδρόμου, 2003

Ήδη από τις αρχές της δεκαετίας του 1990 στην Κορέα, η αναπτυσσόμενη οικολογική συνείδηση προκάλεσε τις πρώτες συζητήσεις σχετικά με το ενδεχόμενο αποκατάστασης του χειμάρρου. Το συγκεκριμένο θέμα έγινε αντικείμενο διένεξης στις τοπικές εκλογές του 2002 όταν ένας από τους υποψηφίους το προέβαλε ως βασικό άξονα του προεκλογικού του προγράμματος. Ο συγκεκριμένος υποψήφιος επικράτησε και προχώρησε στην υλοποίηση των εξαγγελιών του.

Ο υπερυψωμένος αυτοκινητόδρομος Cheonggye –ένα ισχυρό σύμβολο νεωτερικότητας κατά τον προηγούμενο αιώνα- κατεδαφίστηκε, προκειμένου η πόλη να ανακτήσει τη χαμένη οικολογική δομή της. Η νέα μητροπολιτική κυβέρνηση της Σεούλ έκρινε ότι το έργο μπορεί να επηρεάσει δραστικά την οικονομική ανάπτυξη των γύρω περιοχών που περιλαμβάνουν κατά κύριο λόγο εμπορικές δραστηριότητες και χώρους γραφείων. Ακόμη όμως περισσότερο έκρινε ότι με τον τρόπο αυτό μπορεί να προωθήσει μια νέα ταυτότητα της πόλης, άμεσα συνδεδεμένη με την ιστορία της, και να προβάλει ένα φιλικό προς το περιβάλλον, διεθνές επιχειρηματικό κέντρο.

3 Το Palseokdam αποτελεί την αφετηρία του νέου έργου. Ο χείμαρρος εμφανίζεται με τη μορφή σιντριβανιού

4 Η άλλη άποψη του Palseokdam

Το έργο εγκαινιάστηκε τον Οκτώβριο 2005. Ένα γραμμικό πάρκο διατρέχει πλέον το κέντρο της πόλης, ανάμεσα από τους χαρακτηριστικούς πύργους της Σεούλ. Πολύ σύντομα ο Cheonggyecheon κατόρθωσε όχι μόνο να προσελκύσει τους εργαζόμενους της περιοχής αλλά και να γίνει ένας από τους κύριους τουριστικούς προορισμούς της πόλης. Το υλοποιημένο έργο –συνολικής επιφάνειας 5,8 χλμ- είχε 10.000.000 επισκέπτες σε δύο μόλις μήνες. Η ζήτηση για γραφειακούς χώρους στην περιοχή είναι μεγαλύτερη από ποτέ και ήδη πολλές πόλεις της Κορέας έχουν αρχίσει να μελετούν αντίστοιχα προγράμματα.

5 Εγκατάσταση στα νερά του Cheonggyecheon

6 Υποστυλώματα του παλαιού αυτοκινητοδρόμου, τα οποία έχουν διατηρηθεί στην παλαιά τους θέση ως μνημεία μιας παρωχημένης νεωτερικότητας

Τα στοιχεία είναι από το UPwords, Vol. 11 Number 2, Fall 2005.

Για περισσότερες πληροφορίες βλ.
http://www.urban.uiuc.edu/SPO/UPwords
http://www.metro.seoul.kr/kor2000/chungaehome/en/seoul/main.htm
http://www.pubs.asce.org/ceonline/ceonline04/0104feat.html
http://www.cheonggyecheon.or.kr/

Ο Ιλισός ως δίκτυο σύνδεσης δημόσιων χώρων

Σήμερα ολοκληρώνουμε μία πρώτη φάση γενικής καταγραφής. Θεωρούμε ότι στη φάση αυτή είναι σκόπιμο να ξεκινήσουμε με μια ανακεφαλαίωση των στόχων μας. Στη μελέτη αυτή μας απασχολούν δύο βασικά ζητήματα:

Η αρχιτεκτονική ερμηνεία των χειμάρρων

Η κάλυψη των ρεμάτων ήταν ένα από τα σοβαρότερα λάθη που έγιναν ποτέ στην Αθήνα. Στις μέρες μας εκφράζεται συχνά η επιθυμία για την αποκατάσταση ρεμάτων, όπως ο Ιλισός, ο Κηφισός, ο Ηριδανός ή ο Κυκλοβόρος. Η επιθυμία αυτή συνήθως εκφράζει είτε νοσταλγική διάθεση είτε ιδιαίτερη οικολογική ευαισθησία. Η νοσταλγία, όταν αφορά κάτι τόσο μακρινό όπως τα αθηναϊκά ρέματα, οδηγεί συχνά σε απλουστεύσεις ή και παρερμηνείες των φαινομένων. Πολλές φορές, για παράδειγμα, γίνονται συγκρίσεις της Αθήνας με πόλεις από τις οποίες διέρχονται ποτάμια, όπως η Ρώμη ή το Λονδίνο. Οι συγκρίσεις αυτές είναι εντελώς ατυχείς, καθώς στην Αθήνα ουδέποτε κύλησαν ποταμοί όπως ο Τάμεσης ή ο Τίβερης, παρά μόνο χείμαρροι.
Οι χείμαρροι είναι στοιχεία δυναμικά, ορμητικά και έντονα μεταβαλλόμενα στον χρόνο. Οι χείμαρροι μπορεί να έχουν ελάχιστο ή καθόλου νερό για πολλούς μήνες και μέσα σε λίγες μέρες να υπερχειλίσουν παρασύροντας τα πάντα στο πέρασμα τους. Βασικό επίσης χαρακτηριστικό των χείμαρρων της Αθήνας είναι ότι δεν πρόκειται για γραμμικά στοιχεία, αλλά για σύνθετα δίκτυα σύνδεσης των λόφων της Αττικής με τον Σαρωνικό.
Στη μελέτη αυτή ελάχιστα μας ενδιαφέρει η νοσταλγία για την παλιά Αθήνα. Θεωρούμε ότι η ζημιά που έχει γίνει στο φυσικό τοπίο της Αττικής είναι τόσο σοβαρή ώστε να δικαιολογεί από μόνη της τον προβληματισμό για μια ενδεχόμενη αποκατάσταση των χειμάρρων στο μέλλον. Το ενδιαφέρον μας εστιάζεται στη διερεύνηση του χαρακτήρα που μπορεί να έχει η συγκεκριμένη διαδικασία αποκατάστασης ώστε να εκφράσει τις ιδιαιτερότητες του φυσικού αττικού τοπίου αλλά και να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις μιας πόλης του 21ου αιώνα. Ακόμη περισσότερο μας ενδιαφέρει η αρχιτεκτονική των νέων διαμορφώσεων ή -πιο συγκεκριμένα- η δυνατότητα μιας αρχιτεκτονικής ερμηνείας των χειμάρρων.


Η οργάνωση δικτύων δημόσιου χώρου

Η Αθήνα είναι μια ομοιογενής πόλης με πολύ ιδιαίτερο χαρακτήρα. Οι επιμέρους περιοχές της ευρύτερης ζώνης του κέντρου (πχ Παγκράτι - Ζωγράφου ή Κουκάκι - Καλλιθέα κοκ) διαθέτουν παρόμοιο χαρακτήρα και διαφοροποιούνται όχι τόσο λόγω των ποιοτικών διαφορών τους όσο των ορίων που μεσολαβούν και δυσκολεύουν τη μετακίνηση από τη μία στην άλλη. Ο χαρακτήρας του αθηναϊκού δημόσιου χώρου είναι, επίσης, πολύ συγκεκριμένος και ιδιαίτερα υποβαθμισμένος. Επαναλαμβάνονται παντού τα ίδια μοντέλα οργάνωσης πλατειών, κήπων και πάρκων. Η κακή αναλογία δημόσιου χώρου ανά κάτοικο εντείνεται λόγω της μικρής γενικά κλίμακας των δημόσιων χώρων αλλά και της έλλειψης συνδέσεων μεταξύ τους (η οποία αναλύεται πολύ καλά και από τη μελέτη των decaARCHITECTURE). Δεν είναι τυχαίο ότι οι σημαντικότερες μεταβολές που έχουν διαπιστωθεί στην αντίληψη του αθηναϊκού δημόσιου χώρου οφείλονται σε δύο πρόσφατα -και τελείως διαφορετικά- έργα: την ενοποίηση των αρχαιολογικών χώρων (στο μέρος που υλοποιήθηκε), η οποία ένωσε σε δίκτυο ορισμένους βασικούς χώρους του ιστορικού κέντρου και το δίκτυο του μετρό, το οποίο επανασύνδεσε απομακρυσμένες περιοχές της πόλης και αποκάλυψε τις μεταξύ τους αποστάσεις: Μεταξουργείο – Δάφνη: 12’ και Μοναστηράκι – Χαλάνδρι: 16’.
Θεωρούμε ότι η αποκατάσταση του δικτύου των ρεμάτων της Αττικής μπορεί να προσφέρει εξίσου ριζικές μεταβολές στον τρόπο αντίληψης της πόλης. Αν προβάλουμε στον χάρτη της σύγχρονης Αθήνας το παλαιό δίκτυο ρεμάτων του Ιλισού, μπορούμε να διακρίνουμε μια σειρά από νέες συνδέσεις διαφορετικών περιοχών της πόλης. Οι συνδέσεις αυτές αφορούν περιοχές που γειτνιάζουν αλλά δεν έχουν επαφή μεταξύ τους, λόγω των ορίων που διαμορφώνονται από το δίκτυο οδικής κυκλοφορίας. Η μεταβολή της αντίληψης στην περίπτωση αυτή αφορά περισσότερο την κυκλική αντίληψη του χρόνου που χαρακτηρίζει τους χείμαρρους παρά τη γραμμική αντίληψη του χρόνου που εντείνεται από το δίκτυο του μετρό.

Στα διαγράμματα που ακολουθούν παρακάτω καταγράφονται ορισμένες από τις δυνατότητες που προσφέρει η συγκεκριμένη κατεύθυνση.

Η ανάδυση του Ιλισού: Ορισμένα στοιχεία καταγραφής

Το κέντρο και τα ανατολικά προάστια της Αθήνας


Υπολείμματα φυσικού τοπίου και ελεύθεροι χώροι της πόλης




Διαχωρισμός των ελεύθερων χώρων από το δίκτυο αυτοκινητοδρόμων


Ο Ιλισός ως δίκτυο σύνδεσης των ελεύθερων χώρων

Η ιστορία των χειμάρρων της Αττικής σε τρεις σελίδες

Τι είναι χείμαρρος;

χείμαρρος (ο) {χειμάρρ-ου / ων} 1. ορμητικό ρεύμα νερού που σχηματίζεται από μεγάλη νεροποντή ή από το λειώσιμο του χιονιού και διαρκεί λίγο: το ρέμα με τη νεροποντή μετατράπηκε σε ορμητικό ~ 2. (συνεκδ.) το μέρος από το οποίο περνάει ή όπου συνήθ. σχηματίζεται αυτό το ρεύμα νερού: στον ~, το μέρος είναι βατό ΣΥΝ, κοίτη 3. (μτφ.) οτιδήποτε χαρακτηρίζεται από μεγάλη ορμή και όγκο ή πλήθος: ~ λέξεων / δακρύων / οργής.
[ΕΤΥΜ. αρχ. χείμαρρος / χειμάρρους - χείμα (βλ. λ. χειμώνας) + -ρρους / -ρροος - ρους, πβ. κ. κατά-ρρους].

Γ. Μπαμπινιώτη (1998), Λεξικό της νέας ελληνικής γλώσσας, Αθήνα: Κέντρο Λεξικολογίας.



Ρωμαϊκή γέφυρα στον Ιλισό εμπρός από το Στάδιο (Stuart-Revett 1751-1753)

Ποιοι είναι οι χείμαρροι της Αττικής;

«Το δυτικόν και μεγαλύτερον τμήμα της πεδιάδος διαρρέει ο Κηφισός ποταμός πηγάζων από της Πάρνηθος και εκβάλλων εις τον Φαληρικόν κόλπον, ενώ το ανατολικόν τμήμα διασχίζει ο Ιλισός, ο οποίος, εκκινών από τα υπωρείας του Υμηττού, παραρρέει τον Αρδηττόν και διά της μεταξύ των λόφων του Μουσείου και της Σικελίας σχηματιζόμενης μικράς κοιλάδος χύνεται και αυτός εις τον Κηφισόν.
Και οι δύο ποταμοί, τόσον ο Κηφισός όσον και ο Ιλισός, είναι χείμαρροι, αποτελούντες εις εποχήν ανομβρίας μικρά ρυάκια, ενώ μετά καταρρακτώδεις βροχάς αποκτούν καταστρεπτικήν δύναμιν, παρασύροντας χώματα και λίθους και πλημμυρίζοντας τας εκατέρωθεν αυτών εκτάσεις, ιδίως κατά το χαμηλότερον μέρος της πεδιάδος, το προς την θάλασσαν. Αμφότεροι, μέχρι προ ολίγων ετών, ότε η κοίτη αυτών διηυθετήθη ή και, εις πολλά σημεία, εκαλύφθη, παρουσίαζον την αυτήν ακριβώς εικόνα ως και κατά την αρχαιότητα.»

Ι. Τραυλού (1960), Πολεοδομική εξέλιξις των Αθηνών, Αθήνα: Καπόν, σ.6.

Γιατί μετατράπηκαν σε υπονόμους;

«Η πρόχειρος εγκατάστασις των προσφύγων, κατά τα αμέσως μετά το 1922 έτη, είχεν επιδεινώσει εις μέγαν βαθμόν την κατάστασιν της πόλεως από πάσης απόψεως, κυρίως δε ως προς την καθαριότητα και υγιεινήν. Χωρίς υπονόμους και, μάλιστα, χωρίς κεντρικόν αποχετευτικόν αγωγόν, και με το πρωτόγονον κάρρο διά την αποκομιδήν των απορριμάτων, ήτο αδύνατον να τηρηθή καθαριότης εις την επαυξηθείσαν διά των προσφυγικών συνοικισμών έκτασιν της πόλεως και να προστατευθή η υγεία των κατοίκων. Τα γύρω των συνοικιών ρεύματα … και αυτός ο Ιλισσός, εις τον οποίον απέρρεον, με τας ακαθαρσίας που επερρίπτοντο εις αυτά από τους περιοίκους και με τα νερά που ελίμναζον εις τους λάκκους της κοίτης των, αποτελούν εστίας, όχι μόνον δυσοσμίας, αλλά και εκτροφής κουνουπιών, που μετέδιδον ελονοσίαν και άλλας ασθένειας.»
«… ο Σπύρος Πάτσης, τείνων εις οριστική λύσιν του προβλήματος της αποχέτευσης της πρωτευούσης, εκάλεσε το 1929 τον Ιταλόν καθηγητήν της υδραυλικής Γκαουντενάντσιο Φαντόλι, εις τον οποίον ανέθεσε την σχετική προμελέτην. Διά ταύτης ο Φαντόλι ετάχθη υπέρ μέσης λύσεως ως προς το ακολουθητέον σύστημα. Συγκεκριμένως, εφήρμοσε παντορροϊκόν δια την δυτική πλευράν της πόλεως –την λεκάνην του Κηφισσού- και χωριστικόν δια την λεκάνην του Ιλισσού, με απορροήν αμφοτέρων εις τον Σαρωνικόν. Ως προς δε την εκβολή του κεντρικού αποχετευτικού αγωγού των ακαθάρτων, υπέδειξε το νοτιώτατον άκρον της Πειραϊκής χερσονήσου.»

Κώστα Η. Μπίρη (1966), Αι Αθήναι, Αθήνα: Μέλισσα, σ. 299-300.

Πότε καλύφθηκαν;

«Η αποφασισθείσα απλή διευθέτησις του Ιλισσού δεν επρόκειτο ν’ απαλλάξη τας Αθήνας από την φοβεράν εκείνην εστίαν δυσοσμίας και νοσηρότητος, αφού εις την ασκεπή κοίτην του θα εξηκολουθήσουν να εκβάλλουν αι υπόνομοι ολοκλήρου της ανατολικής πλευράς της πόλεως. Η κυβέρνησις Μεταξά, λοιπόν, ικανοποιούσα γενικήν απαίτησιν της καλύψεως του, ενέκρινε προς τούτο την χορήγησιν υπό της Εθνικής Τραπέζης εις την Διοίκησιν Πρωτευούσης δανείου 40.000.000 δραχμών, δια την αντιμετώπισην των επί πλέον απαιτηθησομένων δαπανών. Κατέστη ούτω δυνατή η σωληνωτή παροχέτευσις του, από μεν του Σχολείου Χωροφυλακής μέχρι της οδού Παπαδιαμαντοπούλου με απλούν αγωγόν και, από του σημείου εκείνου μέχρι του Σταδίου με δίδυμον. Υπ’ αυτήν την μορφήν το έργον αφεώρα, βεβαίως, μόνον την συλλογήν και αποχέτευσιν των ομβρίων νερών. Συγχρόνως εμελετήθησαν και κατεσκευάσθησαν εκατέρωθεν αυτού υπόνομοι ακαθάρτων δια την εξυπηρέτησιν εκείνης της πλευράς της πόλεως.»

Κώστα Η. Μπίρη (1966), Αι Αθήναι, Αθήνα: Μέλισσα, σ. 326.

Μπορεί να αποκτήσει η Αττική ξανά χείμαρρους;

Αποκτά ούτως ή άλλως μετά από κάθε νεροποντή...
Κάθε φορά που οι ελληνικές πόλεις βρίσκονται σε κατάσταση εκτάκτου ανάγκης (όπως άλλωστε συμβαίνει και αυτές τις ημέρες) αποκαλύπτεται ο περιορισμένος βαθμός κατανόησης των ιδιαιτεροτήτων του φυσικού περιβάλλοντος. Οι κύριοι λόγοι εξαφάνισης των αθηναϊκών χειμάρρων πρέπει να αναζητηθούν σε λάθη σχεδιασμού των δικτύων αποχέτευσης και κυκλοφορίας. Για την εξέλιξη αυτής της μελέτης θα χρειαστεί να κάνουμε δύο παραδοχές, οι οποίες θεωρούμε ότι είναι πολύ πιθανόν να επαληθευτούν κατά τη διάρκεια του 21ου αιώνα:
α) ότι είναι εφικτή μια νέα αντιμετώπιση του αποχετευτικού δικτύου της πόλης και
β) ότι η πόλη της Αθήνας υιοθετεί μια διαφορετική, περισσότερο επιθετική, πολιτική απέναντι στο αυτοκίνητο.

Με βάση αυτές τις δύο παραδοχές θα εξετάσουμε τις δυνατότητες που προσφέρει η αποκατάσταση της κοίτης του Ιλισού για την εξέλιξη του δημόσιου χώρου της πόλης. Θα θεωρήσουμε λοιπόν:
- ότι στην ανατολική Αθήνα ξανακυλάει ο Ιλισός,
- ότι κατά μήκος του Ιλισού δημιουργείται ένα νέο δίκτυο κίνησης πεζών από τον Υμηττό μέχρι το Φάληρο,
- ότι αποκαθίσταται η σύνδεση των απομονωμένων, σήμερα, υπολειμμάτων του Αττικού τοπίου, όπως ο Υμηττός, το Γουδί, ο Εθνικός κήπος κοκ έως το Φάληρο,

- ότι δημιουργούνται νέα μικρής κλίμακας δημόσια κτήρια κατά μήκος της κοίτης του Ιλισού, τα οποία αξιοποιούν τις υψομετρικές διαφορές του ανάγλυφου της Αττικής.

Δραγώνας + Χριστοπούλου Αρχιτέκτονες: Η ανάδυση του Ιλισού

Πως θα ήταν η Αθήνα σήμερα εάν το 1936 δεν είχε καλυφθεί το μεγαλύτερο μέρος της κοίτης του Ιλισού; Ποια θα ήταν η εικόνα της πόλης εάν η επέκταση του κυκλοφοριακού δικτύου δεν απαιτούσε τη μετατροπή των ρεμάτων σε οδικούς άξονες; Πως θα λειτουργούσε η πόλη εάν το αποχετευτικό δίκτυο δεν είχε εμπλακεί με τα ποτάμια της Αττικής και το πυκνό δίκτυο ρεμάτων της;
Οι ιδιαιτερότητες του περιβάλλοντος της Αττικής διαμορφώθηκαν κατά τη διάρκεια πολλών αιώνων για να αλλοιωθούν βεβιασμένα μόλις πριν από μερικές δεκαετίες. Τα φυσικά χαρακτηριστικά του Αττικού τοπίου εξακολουθούν, όμως, να υφίστανται και παραμένουν ιδιαίτερα ανθεκτικά απέναντι σε οποιαδήποτε κυκλοφοριακή ή πολεοδομική παρέμβαση.
Κάτω από ένα λεπτό στρώμα ασφάλτου και μέσα από ένα εύθραυστο σύστημα οχετών εξακολουθεί να κυλά νερό με κατεύθυνση από τον Υμηττό και τα Τουρκοβούνια προς το Φάληρο. Μπορούμε να φανταστούμε αυτά τα υπόγεια, πρόχειρα καλυμμένα, ρέματα να ξαναβγαίνουν στην επιφάνεια; Μπορεί ένα δυναμικό σύστημα μεταβαλλόμενων υδάτων να αλλάξει την εικόνα της Αθήνας τον 21ο αιώνα; Μπορεί το υδρογραφικό δίκτυο της Αττικής να προσφέρει το έναυσμα για μια νέα προσέγγιση της αρχιτεκτονικής της πόλης;